Nguyễn Duy Xuân

Đánh giá về vai trò báo chí của Phan Châu Trinh, cụ Huỳnh Thúc Kháng – một nhân vật lớn của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX – đã có nhận định rất đáng chú ý trên tờ Tiếng Dân năm 1933. Cụ Huỳnh cho rằng lâu nay người ta thường nhắc đến các bài điều trần, diễn thuyết của Phan Châu Trinh mà quên mất rằng ông “chính là một nhà báo xuất sắc trước 25 năm kia”.

Tinh thần ấy, sau một thế kỷ, vẫn còn vang vọng như một lời nhắc nhở đối với hậu thế hôm nay: muốn đất nước mạnh, trước hết phải làm cho dân tộc mạnh về trí tuệ, về khí phách và về văn hóa.

Nguyễn Trãi, nhân vật lịch sử, có thể đã đơn độc từ trước đây hơn 500 năm: Nếu không, ông không bị hãm hại một cách bi thảm như vậy. Nhưng với Nguyễn Thị Lộ lần đầu tiên Nguyễn Trãi được tái sinh như một con người hiện tại, bởi ý thức về sự cô đơn chỉ phát hiện đầy đủ với con người hiện đại, đặc biệt ở Việt Nam. Ý thức về cá nhân, về sự khác biệt với "bầy đàn" làm phát sinh cảm giác cô đơn ở Nguyễn Trãi đã nhập ông vào thế kỷ chúng ta.

Năm 2026 đánh dấu kỷ niệm nhiều sự kiện lịch sử cách mạng Việt Nam diễn ra trong thế kỷ XX.
 

Việt Nam Dân chủ Cộng hòa! Đó là tình yêu của tôi đối với Đất Nước. “Đất Nước của Nhân Dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”, của biết bao thế hệ người Việt đã ngã xuống thành tên gọi thân thương Việt Nam - Dân chủ - Cộng hòa.

Một thế kỷ ấy là cả một trường ca vinh quang, nhưng cũng chất chứa nhiều trăn trở, đặc biệt khi báo chí hôm nay đứng giữa giao lộ của cuộc chuyển mình toàn diện – vừa cơ hội, vừa thách thức.

Với tầm vóc chiến công của mình, địa đạo Củ Chi đã đi vào lịch sử đấu tranh anh hùng của nhân dân Việt Nam như một huyền thoại của thế kỷ 20 và trở thành một địa danh nổi tiếng trên thế giới.

Những thống kê sau đây có thể chưa đầy đủ nhưng cũng cho ta thấy các nhà văn, nhà thơ tuổi Tỵ chiếm số lượng khá đông đảo trên văn đàn Việt thế kỷ XX. Nhiều tác giả xứng đáng là cây đại thụ của nền văn học Việt Nam hiện đại và sẽ lưu danh mãi với thời gian như: Nam Cao, Thâm Tâm, Trần Mai Ninh, Lê Đạt, Phạm Tiến Duật...

Nhưng đọc xong CHUYỆN CỦA GÃ KHỜ, tôi chẳng được vui tý nào mà lại cảm thấy đắng lòng khi nhận ra gã Khờ này phải chăng là một THẰNG NGỐC còn sót lại ở đầu thế kỷ 21 này.

Những năm Tỵ, tính từ đầu thế kỷ XX đến nay, ghi nhận nhiều sự kiện lịch sử có ý nghĩa hết sức to lớn, phản ánh quá trình đấu tranh cách mạng làm thay đổi vận mệnh dân tộc từ thân phận nô lệ vươn mình lên ngang tầm thời đại, tạo dựng nên một nước Việt Nam độc lập và đang từng bước vững chắc tiến vào kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Nửa thế kỷ qua, chị làm vợ với chiếc bóng đơn côi
Đêm cũng như ngày: thời gian vụn ra nhiều mảnh

Tôi thật sự xúc động khi nhìn thấy vật bé mọn ấy của tuổi học trò, được người thầy cùng thế hệ với cha mình gìn giữ, nâng niu như một báu vật. Càng xúc động hơn khi kỷ vật đó thầy không cất kín trong rương hòm hay chưng nơi tủ kính mà lại đem sử dụng hằng ngày như bao vật dụng khác trong nhà suốt hơn nửa thế kỷ qua.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cảnh báo cách đây hơn nửa thế kỷ về công tác cán bộ: “Tôi không sợ bọn đế quốc, bọn phản động. Đồng bào sẽ đánh thắng chúng. Tôi chỉ sợ những hành vi xấu xa của cán bộ, làm cho đồng bào mất lòng tin với chế độ, Nhà nước và Đảng".

Loạn 12 sứ quân là một sự kiện rất nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam thế kỷ X.
 

Tôi chỉ muốn người ta nhón tay làm phúc, bớt đi một chút
một chút thôi từ cao tốc ngàn tỷ
từ cây cầu hoành tráng đang xập xệ
từ biệt thự triệu đô, từ những vụ tham ô thế kỷ
từ những chai rượu ngoại chảy tràn trong bao cuộc hoan hỷ thâu đêm,…

- Nguyễn Đình Chiểu – nhà thơ lớn, tiêu biểu cho dòng văn học yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX, người mà tên tuổi gắn liền với phong trào đấu tranh oanh liệt của nhân dân miền Nam ngay từ những ngày đầu thực dân Pháp đặt chân lên đất nước ta.

Sau gần nửa thế kỷ, kể từ ngày bài hát “Những đồi hoa sim” của Dzũng Chinh được chính thức cấp phép lưu hành. Ca khúc xuất phát từ Màu tím hoa sim – bài thơ mở ra bi kịch cuộc đời một nhà thơ tài hoa, mà cho đến bây giờ người ta vẫn nhắc đến đầy ray rứt: Hữu Loan.

- Tên tuổi Taras Shevchenko (1814 – 1861), đại thi hào Ukraina, bắt đầu được giới thiệu ở Việt Nam từ những năm 60 thế kỷ trước và hai thập niên sau đã trở nên quen thuộc với công chúng Việt Nam.

Già làng Ây Nô ở Buôn Trí, thuộc vùng đất nổi tiếng Bản Đôn (Đắc Lắc) đến nay đã sống qua 90 mùa rẫy. Da của Già đã răn reo như da voi trăm tuổi, tóc đã bạc như đồi lau trắng giữa mùa khô. Thế nhưng cái đầu của Già thì vẫn còn nhớ mọi chuyện cách đây hơn nửa thế kỷ, y như vừa mới hôm qua, hôm kia vậy.

Có tổ tiên từ thần thoại Hy Lạp và phương Đông, “Nàng Thơ” hiện đại sinh tại Pháp vào thế kỷ XIX, sang Việt Nam vào đầu thế kỷ XX. “Nàng Thơ” là nguồn cảm hứng sáng tạo, hình ảnh nhân hóa về thơ ca, người tình nghệ thuật lý tưởng trong thế giới sáng tạo của nam thi sĩ.

- Loa Thành hay thành Cổ Loa vẫn mặc định được coi là tọa lạc ở xã Cổ Loa, huyện Đông Anh, Hà Nội. Đó là kinh đô của An Dương Vương từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên.

Tự chủ là thời kỳ đầu khôi phục lại nền độc lập của Việt Nam đầu thế kỷ 10 sau hơn 1000 năm Bắc thuộc. Thời kỳ này người Việt đã tự cai trị lãnh thổ nhưng chưa xưng làm vua, và chưa đặt quốc hiệu.

Vụ án Trần Dụ Châu là vụ án tham nhũng nổi tiếng những năm 50 của thế kỷ trước.

Văn học Việt Nam từ chữ Hán thời kỳ đầu cho đến chữ Nôm, rồi văn học tiếng Việt hay còn gọi là chữ quốc ngữ đầu thế kỷ XX…, đến nay đã có lịch sử hơn nghìn năm với tích lũy phong phú, đồng thời hình thành phong cách riêng độc đáo như các tác phẩm thơ lục bát, song thất lục bát mang đậm hồn cốt dân tộc; như hàng loạt tiểu thuyết và truyện ngắn trước 1945 như Số đỏ, Chí Phèo, Bước đường cùng….

Cuốn tiểu thuyết Người Công giáo Cộng sản trải dài trong mốc thời gian từ đầu thế kỷ 20 đến gần cuối thế kỷ 20. Trong đó giai đoạn 1930 đến 1945 là giai đoạn tôi viết nhiều về phẩm chất của người Cộng sản thông qua nhân vật Trần Tử Bình.

Bài thơ Khóc Chồng của nhà thơ Đồng Thị Chúc, viết từ những năm cuối thập niên 80 của thế kỷ XX, nhưng mãi tới ngày 29 tháng 7 năm 2021 bà mới đưa lên facebook giới thiệu với bạn bè:

Vanvn- Bên cạnh Kinh thánh, Shakespeare là nhà văn có những tác phẩm được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử của các nước nói tiếng Anh. Thực sự là một thiên tài văn học, ông đã viết tổng cộng 29 vở kịch, tất cả đều là những tác phẩm bậc thầy; 154 bài thơ sonnet, và hai bài thơ dài. Từ thế kỷ 16 đến nay, William Shakespeare có sức ảnh hưởng rất lớn đến văn học & ngôn ngữ Anh, tạo tiền đề cho những bộ phim hiện đại và đóng góp đáng kể cho triết học phương Tây.

Vanvn- Nhân đây tôi nhớ lại câu hỏi của nhà thơ Trinh Đường năm ông đã ở tuổi tám mươi, để làm tập tuyển Thơ với lời bình (Thế kỷ XX), ông đã gửi tới các nhà thơ, phỏng vấn: “Làm thế nào để có thơ hay?”.

Vanvn- Bước qua thế kỷ XXI, nhìn lại văn học trào phúng thế kỷ XX vẫn là điều cần thiết và cũng là yêu cầu chính đáng. Tiếng cười của thế kỷ đó tồn tại được là do sự xuất hiện của những cây bút trào phúng sáng giá. Thử hỏi, họ đã cười những gì trong thời đại mà họ đang sống?
 

Tôi đã đọc những câu thơ có lẽ là cuối cùng trên giường bệnh của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp – một tên tuổi lừng lẫy trên văn đàn Việt Nam cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI…
 

“Phong vị xuân xưa” gồm 40 bài viết về Tết của nhiều tác giả, được sao chép lại từ một số sách báo, tạp chí cũ ở thế kỷ trước.

Tôi bỗng nhớ câu châm ngôn nổi tiếng của Voltaire (Nhà văn, nhà thần luận và triết gia người Pháp thế kỷ 18): “Tổ quốc chính là điểm mà trái tim của chúng ta được buộc vào”.
Ông nghị Phạm Phú Quốc (và những ai nữa?) đã không làm như vậy. Họ không muốn buộc tim mình vào Tổ quốc, để khi cần sẽ cao chạy xa bay.

- Sau gần nửa thế kỷ, bài hát “Những đồi hoa sim” của Dzũng Chinh vừa được chính thức cấp phép lưu hành. Ca khúc xuất phát từ Màu tím hoa sim - bài thơ mở ra bi kịch cuộc đời một nhà thơ tài hoa, mà cho đến bây giờ người ta vẫn nhắc đến đầy ray rứt: Hữu Loan.

Aleksandr Sergeyevich Pushkin (1799 – 1837) là một nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch nổi tiếng người Nga. Được tôn vinh là Đại thi hào, Mặt trời thi ca Nga, ông đã có những đóng góp to lớn trong việc phát triển ngôn ngữ văn học Nga hiện đại và là biểu tượng của dòng văn học lãng mạn Nga thế kỷ 19 bởi nhiều cống hiến trong sự đa dạng hóa ngôn ngữ văn chương.

Sách sử chép: từ thế kỷ XVII Tòa Thánh Vatican bắt đầu cử các giáo sĩ đạo Ki Tô người châu Âu đến vùng Đông Á làm sứ mạng truyền giáo. Tới đâu họ đều trước tiên học ngôn ngữ của dân bản xứ theo cách dùng chữ La tinh để ghi âm tiếng nói hoặc phiên âm chữ viết (nếu có) của nước sở tại.

Honoré de Balzac (1799–1850) là nhà văn hiện thực Pháp lớn nhất nửa đầu thế kỷ 19, bậc thầy của tiểu thuyết văn học hiện thực. Ông là tác giả của bộ tiểu thuyết đồ sộ Tấn trò đời (La Comédie humaine).

ù chỉ tồn tại 93 năm và đã biến mất 21 thế kỷ qua nhưng Nam Việt quốc vẫn còn duyên nợ với Việt Nam ta. Phải chăng vì hai nước có tên gọi giống nhau hay vì ở liền kề nhau?

Từ thế kỷ 15-17, nhà nước phong kiến Việt Nam đã thực thi chủ quyền của mình trên một vùng lãnh hải rộng lớn, trong đó có quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, thông qua các biện pháp như thu thuế tàu thuyền buôn nước ngoài; thiết lập đội hải quân Hoàng Sa, hàng năm ra khai thác hải sản, tìm vớt cổ vật, hàng hóa từ những chiếc tàu bị đắm trên vùng Biển Đông …

Cái tên của ông sẽ mãi gắn liền với trào lưu báo chí khai phóng Việt Nam đầu thế kỷ XX, thứ đã đặt nền tảng cho không chỉ lịch sử báo chí Việt Nam, mà còn là sự thông dụng của chữ viết tiếng Việt ngày nay.

Trường Dục Thanh chứng tích hơn thế kỷ giông bão , nắng mưa ...
Bom đạn giặc ngày đêm bao lần cày lên , bừa xuống
Lớp học của thầy , trò ...vẫn còn nguyên như trong mộng
Chùm khế trĩu cành bên giếng nước gương soi

Báo điện tử Một Thế Giới xin trân trọng giới thiệu bài sau đây của nhà báo Quốc Phong cùng một người bạn là kỹ sư tên lửa xung quanh vấn đề vũ khí quân sự nhà Tây Sơn hồi thế kỷ 18.
 

Xét về cổ luật ở nước ta, có tác giả viện dẫn một đoạn trong sách Hậu Hán Thư do Phạm Việp soạn vào thế kỷ thứ V, dịch nghĩa như sau: “(Mã Viện) có điều trần tâu lên luật của người Việt so sánh với luật Hán hơn 10 điều. Rồi ban bố rõ phép cũ cho người Việt biết, để bó buộc dân Việt. Từ đó về sau, dân Lạc Việt phải tuân theo phép cũ của Mã Viện”

Đạo Công giáo là tôn giáo có mặt ở Việt Nam gần 5 thế kỷ (1533 - 2010), có số lượng tín đồ lớn thứ hai ở Việt Nam (sau Phật giáo). Bài viết này xin được khái quát một số nét cơ bản về đạo Công giáo ở Việt Nam theo 4 giai đoạn sau:

Thời Kỳ Hồng Bàng. Lạc Long Quân (khoảng thế kỷ 8-7 TCN) (chữ Hán: 貉龍君[2]) tên húy là Sùng Lãm (崇纜), là nhân vật truyền thuyết Việt Nam.

(PLO) - Việt Nam cuối thế kỷ 19 với nhiều nước châu Âu là một “xứ sở lạ kỳ”, nơi có cuộc sống khác từ khí hậu, quan niệm, con người… Toàn quyền Pháp Paul Doumer đã ghi lại những kỷ niệm lần đấu tới Huế và Đà Nẵng vào năm 1897

Xuân Quỳnh, nữ thi sĩ tài hoa của thế kỷ XX đã đi xa hai mươi mấy năm rồi (Chị mất trong một vụ tai nạn giao thông thương tâm, thảm khốc cùng với chồng là Lưu Quang Vũ và con út Quỳnh Thơ ngày 29/8/1988) nhưng di sản thơ của Chị còn lại mãi với đời.

VanVN.Net- Một số đặc điểm nghệ thuật thơ tứ truyệt trong văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX

“Con cà con kê” là thành ngữ thông dụng, nghĩa bóng hầu như ai cũng hiểu. Tuy nhiên, đúng như nhận xét của một độc giả: “nghĩa đen của “con cà con kê” mới là thứ tốn hao giấy mực, lôi nhiều nhà ngôn ngữ học, xã hội học, dân tộc học, thậm chí cả côn trùng học vào cuộc, để phân tích hai con quái đó, trong hơn nửa thế kỷ, trải dài trên cả 3 miền đất nước. Mà tới nay vẫn chưa ngã ngũ, vì chưa có lời giải thỏa đáng.”[1]

Không có nhiều hiện tượng nổi bật như 15 năm cuối thế kỷ 20: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, văn xuôi Việt Nam mười lăm năm đầu của thế kỷ 21 đi vào tiếng rì rầm của đời thường, cạnh tranh với các lĩnh vực nghệ thuật khác trong chinh phục công chúng.

Sự phân biệt về phương diện xã hội dành cho giới nam và giới nữ trong văn hóa Việt Nam truyền thống đã có ảnh hưởng lớn đến các biểu tượng về người nam và người nữ trong văn học Việt Nam từ văn học dân gian, qua văn học trung đại đến văn học đầu thế kỷ XX. Vấn đề này là đề tài cho một công trình nghiên cứu công phu, còn ở đây tôi chỉ xin phác thảo một số ý tưởng.

Theo Vĩnh Sính (Việt Nam và Nhật Bản, Giao lưu văn hoá, nxb Văn nghệ TPHCM 2001), nhiều thuật ngữ Hán Việt chúng ta dùng ngày hôm nay trong lĩnh vực khoa học (cả khoa học tự nhiên và xã hội) đã được du nhập vào VN đầu thế kỷ XX, thông qua con đường Tân thư của Trung Quốc (từ tiếng Nhật sang tiếng Trung cuối thế kỷ XIX, rồi từ tiếng Trung sang Hán Việt sau đó).