Thôn Ngọc Quan - trăm năm truyền thống khoa bảng

Chủ nhật - 01/03/2026 05:01

Thôn Ngọc Quan (tên nôm là làng Sen), xã Lâm Thao, tỉnh Bắc Ninh không chỉ là một làng quê bình dị giữa đồng bằng Bắc Bộ, mà còn được mệnh danh là “Làng khôi nguyên” - biểu tượng của truyền thống hiếu học, trọng văn hoá và khoa bảng trải qua nhiều thế kỷ.

Với hệ thống di tích văn hoá đặc sắc, số lượng lớn người đỗ đạt cao trong các kỳ thi Nho học truyền thống và thành tựu giáo dục hiện đại, Ngọc Quan là một trong những niềm tự hào văn hiến của đất Kinh Bắc và của cả nước Việt Nam.

Ảnh của Nguyễn Duy Xuân.

Cổng làng Ngọc Quan.

Ngọc Quan nằm ở phía cực Nam của tỉnh Bắc Ninh, thuộc xã Lâm Thao, nơi giao thoa địa giới với các tỉnh Hải Phòng và Hưng Yên, tạo nên điểm mốc địa lý quan trọng của vùng Kinh Bắc. Đây là vùng đất phù sa màu mỡ bởi phù sa của ba dòng sông: sông Sen, sông Bùi và sông Cẩm Giàng bao bọc, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế, văn hoá và giáo dục từ lâu đời.

Theo các văn bia và địa chí truyền thống, thôn Ngọc Quan xưa kia có tên là thôn Thọ Diên thuộc xã Xuân Lan xứ Kinh Bắc (tên nôm là làng Sen). Mảnh đất này đã có lịch sử lâu dài và giá trị văn hóa phong phú, từ tín ngưỡng, di tích đến đời sống tinh thần của người dân địa phương.

Ngọc Quan còn lưu giữ hệ thống di tích văn hóa vật thể đáng tự hào:

•   Đình Ngọc Quan - di tích lịch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật gắn liền với lịch sử lâu dài của làng.
•   Văn chỉ Ngọc Quan - nơi ghi danh các danh nhân, nhà khoa bảng của làng qua các thời kỳ Nho học. Đây là biểu tượng rõ rệt nhất cho truyền thống học vấn và khoa cử.
•   Nhà thờ họ Vũ, các đình chùa, từ đường dòng họ - thể hiện đời sống tâm linh và truyền thống gia tộc gắn với đạo học, đạo lý và giáo dục truyền thống.

Làng có các danh nhân tiêu biểu:

•   Vũ Miên: Hội nguyên Tiến sĩ, làm Tế tửu Quốc Tử Giám và thăng lên đến Tể tướng - một trong những trí thức nổi bật nhất thời Lê-Trịnh. Là Tổng tài bộ quốc sử Đại Việt sử ký tục biên.
•   Vũ Chiêu: Đặc tiến Kim tử vinh lộc đại phu, Tham đồng, Đề lĩnh tứ thành quân vụ. Có công với nước cuối thời kỳ Lê-Trịnh.
•   Vũ Trinh: Phó Tể tướng, Chánh sứ. Ông là nhà văn hóa tiêu biểu xứ Kinh Bắc thời Nguyễn.
•   Vũ Quyền: nhà giáo dục tiêu biểu nhất thời Nguyễn, có nhiều học trò làm quan lớn triều Nguyễn, trong đó có Lại bộ thượng thư Nguyễn Trọng Hợp (quan đầu triều).
•   Vũ Chu: tuổi trẻ đỗ Ất khoa Tiến sĩ, làm quan đứng đầu Thái Nguyên, đóng góp cho Khởi nghĩa Bãi Sậy
•   Vũ Văn Ngũ: Giáo sư - nhà vi sinh hiện đại, người phát triển men sống Colibacter và là Trưởng khoa Vi sinh đầu tiên của Bệnh viện Bạch Mai.
•   Vũ Minh Hiếu (Thái Minh): có nhiều công lao với Phật giáo Quảng Ninh.
•   Vũ Tú: thủ khoa hiện đại, nghệ sĩ thị giác có nhiều công lao với nghệ thuật đương đại, đặc biệt là với kiến trúc Phật giáo. Tạp chí Chánh pháp ghi nhận Vũ Tú là “tinh hoa trí tuệ đồng hành cùng Phật giáo”. Nhiều tạp chí vinh danh nghệ sĩ thị giác Vũ Tú là gương sáng cho các thế hệ đến mai sau.

Truyền thống hiếu học không chỉ thể hiện qua các danh nhân nổi tiếng mà còn trở thành phong tục, nếp sống của cả cộng đồng dân cư. Các gia đình, dòng họ như họ Vũ, họ Nguyễn, họ Đỗ, họ Trần… đều có truyền thống khuyến học mạnh mẽ, coi trọng sự học và đỗ đạt của con cháu. Có gia đình cụ Vũ Phú tại Ngọc Quan hiện nay có cả chục con cháu tốt nghiệp đại học và sau đại học, tiếp nối niềm tự hào truyền thống hiếu học. Nét đẹp truyền thống học tập ở Ngọc Quan không chỉ dừng ở thi cử, mà còn thành qui tắc ứng xử xã hội: mỗi tối, loa truyền thanh của thôn đều phát lời nhắc phụ huynh và học sinh vào bàn học, giảm âm lượng tivi để tạo không khí học tập nghiêm túc. Đây là một nét đẹp văn hoá độc đáo, phản ánh sự quan tâm và đầu tư của cả cộng đồng cho việc học hành. Truyền thống học hành của Ngọc Quan bắt nguồn từ xã hội Nho học phong kiến, khi việc tham gia các kỳ thi Nho học là con đường để vươn tới thành đạt và phục vụ đất nước. Qua thời gian, tinh thần ấy đã được kế thừa và điều chỉnh phù hợp với giáo dục hiện đại: Sau khi hệ thống thi cử phong kiến qua đi, tinh thần học tập không hề phai nhạt trong người dân Ngọc Quan; thay vào đó, nó trở thành niềm tin vào giáo dục đại học và đào tạo chất lượng cao. Nhiều năm qua, thôn liên tục có học sinh đạt giải học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia, và nhiều học sinh đỗ vào các trường đại học danh tiếng mỗi năm. Hiện nay, Ngọc Quan có nhiều người là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, nhà giáo ưu tú, thầy thuốc ưu tú… là minh chứng cho truyền thống học vấn vẫn được gìn giữ và phát triển mạnh mẽ. Quỹ khuyến học của thôn và các dòng họ lên tới hàng tỷ đồng, tạo nguồn lực bền vững để khuyến khích, hỗ trợ học sinh, sinh viên của quê hương tiếp tục học tập và sáng tạo. Truyền thống hiếu học của Ngọc Quan không chỉ là nỗ lực học hành của mỗi cá nhân mà còn là nét văn hoá cộng đồng: sự kính trọng hiền tài, coi trọng tri thức và đạo lý học hành. Các lễ nghi, phong tục như tổ chức dâng hương tại Văn chỉ và nhà thờ dòng họ khi học sinh đạt thành tích cao không chỉ là nghi thức truyền thống mà còn thúc đẩy tinh thần phấn đấu của thế hệ trẻ. Ngọc Quan là hình ảnh tiêu biểu của một cộng đồng biết giữ gìn bản sắc văn hóa trong quá trình hiện đại hóa và hội nhập.

Qua những năm tháng lịch sử, từ thời phong kiến với các kỳ thi khoa bảng tuyển chọn khắt khe, đến thời nay với giáo dục hiện đại, Ngọc Quan luôn giữ vững tinh thần hiếu học - một truyền thống không chỉ nằm trong những di tích văn hoá mà còn thấm sâu vào đời sống tinh thần của người dân.

Ngọc Quan không chỉ là một làng quê bình dị giữa đồng bằng Bắc Bộ, mà là minh chứng sống động của văn hoá Việt Nam, là “làng khôi nguyên xứ Bắc” đã và đang tiếp tục sản sinh ra những thế hệ ưu tú, góp phần làm rạng danh truyền thống hiếu học của quê hương.

Ngọc Sơn