Nguyễn Duy Xuân

- Trong hành trình mở cõi về phương Nam, những lưu dân Việt trên bước đường khai phá, lập nghiệp trên vùng đất mới đã mang theo vốn liếng, kinh nghiệm sản xuất, những hành trang văn hóa, trong đó có tên những làng quê cũ trên con đường chinh phục của mình.
 

Giáp biên giới Việt - Lào có ngôi đền Chín Gian thờ người khai phá ra 9 mường ở vùng đất Phủ Quỳ (Nghệ An). Chín con trâu bằng đá quỳ gối thủ phục trước ngôi đền thiêng.
 

“Từ điển từ láy tiếng Việt” (Viện ngôn ngữ-Hoàng Văn Hành chủ biên) thu thập và giải nghĩa: “VỠ VẠC đgt. (kgn.). Vỡ hoang, khai phá đất hoang (nói khái quát). Mỗi vụ trên mảnh đất mới vỡ vạc cũng thu được dăm tạ thóc. 2. Vỡ ra, bắt đầu hiểu ra, nhận biết ra (nói khái quát). Chịu khó dạy nó mấy buổi nó cũng đã vỡ vạc ra. Bây giờ đã vỡ vạc ra nhiều chứ trước kia thì mù tịt”.