Khi tư duy dự án khuất lấp tầm nhìn giáo dục

Thứ ba - 11/09/2018 20:19
Suy cho cùng thì dự án không có tội. Đất nước nói chung và giáo dục nói riêng cần nhiều dự án để phát triển. Nhưng không thể chấp nhận việc núp bóng, đội lốt dự án để cá nhân hay nhóm lợi ích trục lợi, làm tiền; xa rời trách nhiệm quản lí chuyên môn; đẩy giáo dục vào vòng luẩn quẩn, bế tắc.
Bài này khi đăng trên VietNamnet (TuanVietNam), BTV đã biên tập lại, với tựa là ‘Mắt chữ O miệng chữ A’ vì những dự án trăm, nghìn tỷ và rút bớt nội dung cho phù hợp với yêu cầu của bản báo.
NDX.net xin đăng nguyên bản của tác giả.


>> XEM BÀI TRÊN VIETNAMNET

Không thể phủ nhận những thành quả to lớn của giáo dục nước nhà kể từ ngày khai trường đầu tiên dưới chính thể mới.

Nói thành quả, hay thành tựu thì phải hiểu đó là những cái mới trước đó chưa có hoặc vượt trội so với cái cũ.

Với quan niệm như thế thì thành quả giáo dục cách mạng to lớn nhất sau 73 năm nước nhà độc lập là:

- Xóa cơ bản nạn mù chữ cho hơn 95 phần trăm dân số.
- Xây dựng hệ thống giáo dục các cấp từ mầm non đến đại học, sau đại học.
- Hoàn thành phổ cập giáo dục tiểu học, từng bước hoàn thành phổ cập trung học cơ sở.
- Dân trí ngày càng được nâng cao.

Đó là những thành tựu to lớn nếu nhìn tổng thể nền giáo dục nước nhà. Nhưng đấy là thành tựu của quá khứ.

Trong những năm gần đây, giáo dục đang bộc lộ những bất cập khiến dư luận xã hội lo ngại.

Theo thống kê được Vụ Giáo dục thường xuyên (Bộ GD-ĐT) đưa ra cuối năm 2017, số người mù chữ trong cả nước đã lên tới con số gần 2 triệu người.[1]

Hàng loạt những tiêu cực trong giáo dục đã được báo chí và dư luận phản ánh gần đây nhưng không thể ngăn chặn và ngày càng trầm trọng như bệnh giả dối, bệnh thành tích, vấn nạn mua bán bằng cấp, thương mại hóa giáo dục, chất lượng giáo dục đào tạo không theo kịp sự phát triển của xã hội,…

Những tiêu cực trong kì thi THPT quốc gia vừa qua ở một số địa phương là điển hình cho sự xuống cấp của giáo giục và đạo đức trong nhà trường.

Thế nhưng cỗ máy giáo dục vẫn vận hành hằng ngày. Vấn đề ở đây là nó vận hành như thế nào.

Không như các ngành khác, sự vận hành của giáo dục mang tính đặc thù.

Xin hãy hình dung công việc của một giáo viên đứng lớp: Lên lớp theo thời gian biểu, coi thi chấm thi, đánh giá kết quả, cuối năm cuối kì kết thúc chương trình theo khung thời gian định sẵn. Tất cả đều được “lập trình”, lặp đi lặp lại hằng năm.

Sự lặp lại ấy sẽ thành nhàm chán nếu như không có sự sáng tạo.

Nhưng sáng tạo trong giáo dục bây giờ khó lắm thay.

Chẳng ai còn lạ chuyện cấy điểm, điểm ma, điểm chạy, điểm ngoại giao; chuyện coppy giáo án, bài giảng, báo cáo tổng kết trên internet; chuyện vẽ thành tích để đạt các danh hiệu từ tiến tiến, xuất sắc cho đến chiến sĩ thi đua, thậm chí cả danh hiệu trường chuẩn quốc gia.

Vậy mà, nào ai dám phản đối. Vì sao? Vì bệnh thành tích? Vì sợ mất ghế? Vì cái niêu cơm của mình? Vì đấu tranh thì “tránh đâu”?

Vâng, tất cả! Nhưng nguyên nhân sâu xa chính là sự buông lỏng, lơ là trách nhiệm quản lí giáo dục.

Đó là điều mà xã hội không thể chấp nhận bởi làm giáo dục mà bỏ lơ trách nhiệm quản lí giáo dục thì còn gì là giáo dục nữa. Những hệ quả xấu, rối bời của giáo dục hiện nay có nguyên nhân cơ bản từ đây.

Từ khi đất nước chuyển mình theo cơ chế thị trường thì có lẽ giáo dục cũng bắt đầu bị cuốn theo vòng xoáy của nó. Cái vòng xoáy rõ nhất đó là giáo dục bị mê hoặc bởi những “dự án” có sức dẫn dụ còn hơn cả ma túy. Đấy là ở cấp vĩ mô. Còn từng cá nhân trong ngành cũng bị tác động bởi ma lực của đồng tiền. Giáo dục đánh mất dần sự vô tư trong sáng của nó, không còn thuần túy là chuyện dạy và học nữa.

Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ xin đề cập chuyện dự án.

Cơn sốt dự án trong giáo dục có thể nói bắt đầu từ những năm 90 thế kỉ trước.

Lần thay sách thứ nhất 1981-1992 vừa xong thì tháng 10/1993 đã triển khai dự án vay ODA làm sách giáo khoa lần thứ hai.
 
Còn nhớ 15 năm trước, ĐB Quốc hội Nguyễn Đức Dũng (Kon Tum) từng chất vấn Bộ trưởng Nguyễn Minh Hiển (chiều 13-11-2003) về dự án này: "Việc chuyên gia trong các dự án giáo dục được trả 12.000 - 15.000 USD/tháng/người (tương đương 200 triệu đồng) trong khi lương tháng của một công chức bình thường chỉ khoảng 1 triệu đồng, bộ trưởng có biết?”. Và ông cảnh báo: “Bây giờ ngành giáo dục đi làm dự án là chủ yếu, quản lí dự án chứ không quản lí giáo dục, đúng không?" (báo của Tuổi Trẻ ngày 14/11/2003)

Cảnh báo của ĐB Dũng không phải là không có căn cứ. Dự án này đã tiêu tốn ngân sách hơn 2 tỉ USD. Một con số khủng lúc bấy giờ.[2]

Người viết bài này cũng đã từng vinh hạnh được tham dự vài ba cuộc hội thảo về chương trình sách giáo khoa mới (gọi là chương trình 2000) với tư cách là giảng viên trường sư phạm. Những cuộc hội thảo na ná nhau, nghe người soạn chương trình sách giáo khoa báo cáo, rồi thì chia tổ thảo luận và kết thúc là kí tên nhận tiền bồi dưỡng hội nghị (dù rất bèo nhưng ai nấy đều vui vẻ), thậm chí có cả những bản kí khống không ghi số tiền. Lúc ấy cũng đã nghe bàn tán về việc các chuyên gia tham gia dự án nhận lương khủng.

Lần thay sách thứ 2 vừa xong thì ngay lập tức, Bộ lại triển khai thực hiện Đề án Đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông mới.

Đề án thay sách lần này khiến dư luận “mắt chữ O miệng chữ A” khi được Bộ công bố để xin ý kiến dư luận vào đầu tháng 6/2011, có kinh phí ước tính 70 ngàn tỉ đồng (bao gồm cả xây dựng cơ sở vật chất trường học). Sau đó trước sự phản ứng gay gắt của dư luận, Bộ rút lại đề án này.

Ba năm sau, Bộ lại trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề án chương trình - sách giáo khoa sau khi đã bóc tách phần cơ sở vật chất với kinh phí khái toán 34.275 tỉ.

Ngày 11/6/2014, tại phiên trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Phạm Vũ Luận trần tình về con số 34 nghìn tỷ nói trên: “Con số này là do một đồng chí lãnh đạo cấp vụ của bộ ngồi phía sau trao lên cho đồng chí Thứ trưởng trong 1 tờ giấy. Thưa QH, thưa các đồng chí lãnh đạo, Đảng, nhà nước thông cảm cho, anh em dự một cuộc họp quan trọng như vậy, trang nghiêm như vậy nên anh em bị khớp nên đã đọc con số đó, chứ con số đó bộ chưa có bàn bạc gì cả”.[3]

Tháng 10/2014, Quốc hội thông qua Nghị quyết 88/2014/QH13 chấp thuận Đề án Đổi mới chương trình, sách giáo khoa, trong đó khái toán các công việc liên quan đến biên soạn chương trình, sách giáo khoa chỉ có 462 tỷ đồng.

Một đề án liên quan đến sinh mệnh giáo dục quốc gia nhưng lãnh đạo Bộ GD-ĐT và các chuyên gia lại vận hành một cách sơ sài, cẩu thả. Các con số cứ nhảy múa liên tục khiến dư luận hoa mắt: 70 ngàn rồi 34 ngàn và cuối cùng là hơn 462 tỉ. Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng lúc đó đã phải thốt lên: “Từ 34 nghìn tỷ xuống còn có mấy trăm tỷ tôi nghe tôi cũng sợ quá!”. Và ông đặt vấn đề: “Trách nhiệm của Bộ Giáo dục là làm chương trình, nhưng Bộ ban hành chương trình thế nào không thấy nói? Bộ làm thế nào thì không thấy nói? Tổ chức làm chương trình thế nào, hay là mấy vụ thiết kế ra rồi các đồng chí ký, gọi là chương trình?”.[4]

Năm 2008, Bộ triển khai đề án “Dạy học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân giai đoạn 2008-2020” sau khi đã được Chính phủ phê duyệt.

Đề án có tổng kinh phí là 9.378 tỷ đồng từ nguồn ngân sách nhà nước và một số nguồn khác. Sau 10 năm thực hiện, hàng nghìn tỷ đồng đã bỏ ra nhưng kết quả  khiến dư luận xã hội bức xúc vì chất lượng dạy học môn Ngoại ngữ trong nhà trường vẫn “đội sổ” so với các môn khác trong kỳ thi THPT quốc gia.[5]

Tháng 1/2013, Bộ triển khai Dự án Mô hình trường học mới tại Việt Nam (VNEN) với tổng số vốn được phê duyệt là 87,6 triệu USD, nhưng sau một thời gian thí điểm nhiều trường đã phải kêu cứu, nhiều địa phương ngừng thí điểm, nói không với VNEN.

Thất bại của VNEN đã được dự báo ngay từ khi vừa mới triển khai bởi đây vốn là dự án chỉ áp dụng cho vùng khó ở nước Colombia xa lắc xa lư bên Nam Mỹ. VNEN là một sự coppy máy móc của xứ người nhằm thỏa mãn cơn khát dự án?

Mới đây nhất, ngày 22/5/2018, Bộ GD-ĐT chính thức thu hồi đề án “Đổi mới thi THPT quốc gia và tuyển sinh ĐH-CĐ sư phạm, trung cấp sư phạm hệ chính quy giai đoạn 2018-2020” với khái toán tổng kinh phí lên đến 749 tỉ đồng.[6]

Mang danh là “Đổi mới thi THPT quốc gia và tuyển sinh ĐH-CĐ sư phạm, trung cấp sư phạm hệ chính quy giai đoạn 2018-2020”, nhưng nội dung đề án về cơ bản không thay đổi so với phương án thi THPT quốc gia đã thực hiện năm 2017 và phương thức thi THPT quốc gia năm 2018 đã công bố.

Cách làm dự án như thế khiến dư luận càng mất niềm tin đối với Bộ GD-ĐT nhất là khi mới đây, ngày 28-8, trao đổi với phóng viên VTC14 về việc thực hiện chương trình sách giáo khoa mới từ năm học 2019-2020, GS. Hồ Ngọc Đại khẳng định: “Không hơn gì cái cũ đâu. Nó chỉ chia nhau tiền, để nó làm tiền, không hơn gì hết. Bản chất nó vẫn thế”.

Cái này rối rắm, việc vớ vẩn thôi. Tức là tiêu chuẩn cơ bản của nó là chia tiền, thế thôi. Cô có biết cái số tiền nó bỏ ra bao nhiêu không? Cô tưởng tượng 1 con số 7 và 13 con số 0." . GS Đại chia sẻ tiếp, ông muốn nhắc lại cái đề án 70 ngàn tỉ năm kia.[7]

Làm dự án để chia tiền! Lãnh đạo Bộ nghĩ gì trước ý kiến này của GS Đại?

Điểm qua một số dự án khủng như vậy để thấy một thực tế, ở tầng vĩ mô, giáo dục ngày càng xa rời thiên chức của mình là quản lí dạy và học. Ngẫm lại lời cảnh báo của vị đại biểu Quốc hội 15 năm trước mà xót xa: “ngành giáo dục đi làm dự án là chủ yếu, quản lí dự án chứ không quản lí giáo dục”.

Vấn đề đặt ra là vì sao ngành giáo dục làm dự án hàng ngàn tỉ một cách giản đơn như vậy? Vì sao những dự án gây nhiều tranh cãi vẫn được thông qua một cách nhanh chóng, dễ dàng?

Trong muôn vàn lí do, có cái lí do đặc thù của ngành.

Dự án giáo dục không vận hành ồn ào trên công trường mà diễn ra thầm lặng trong phòng máy lạnh, trên bàn phím. Sản phẩm của nó cũng không lồ lộ như cây cầu, con đường hay tòa cao ốc để xã hội có thể giám sát trực tiếp. Nó là những tập sách giáo khoa, là tài liệu hướng dẫn, là băng đĩa dạy mẫu, … Cơ quan chức năng có thể vào cuộc điều tra ngay những cây cầu, con đường chưa khai trương đã hỏng vì bị rút ruột nhưng với dự án giáo dục, tuyệt nhiên chưa thấy ai bị xử lí bởi một cuốn sách bị lỗi, một phương pháp dạy học sai lầm, thậm chí là dự án thất bại.

Đối tượng thụ hưởng dự án giáo dục cũng khác. Họ không có quyền từ chối nếu sản phẩm bị lỗi. Có trường học nào dám không thực hiện dự án cho dù chỉ là thí điểm? Có gia đình nào dám không mua sách giáo khoa cho con đi học khi ngày khai giảng đã cận kề?

Bởi thể, chẳng có gì là khó hiểu khi học sinh ta bao nhiêu năm qua được ví như là chuột bạch để Bộ thực nghiệm các dự án ngàn tỉ.

Ai dám ngăn cản sự dễ dãi này?

Hậu quả để lại như mọi người đã rõ.

Cựu Bộ trưởng Nguyễn Minh Hiển đã từng thừa nhận: “Chất lượng của cả hệ thống giáo dục nước ta (cả giáo dục phổ thông lẫn đại học) đang là vấn đề “bức xúc nhất” hiện nay và “gây nhiều quan ngại trong xã hội”. Những hạn chế, yếu kém về GD-ĐT thể hiện trong giảng dạy, học tập và thi cử, trong nội dung và phương pháp giáo dục, trong công tác quản lý, tổ chức, chỉ đạo và điều hành... ngành giáo dục đã “nghiêm túc kiểm điểm, đang quyết tâm sửa chữa” song chưa thể giải quyết trong một thời gian ngắn.”[8]

Chuyện vị cựu bộ trưởng nói cách đây gần 20 năm mà cứ ngỡ như mới hôm qua. Có điều, xin thưa các vị lãnh đạo bộ qua các nhiệm kì, không thể hô hào “nghiêm túc kiểm điểm, quyết tâm sửa chữa” khi tư duy dự án còn khỏa lấp hết não trạng.

Vì chỉ mới đây thôi, Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ đã gây sốc dư luận khi trình bày dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học có quy định thay học phí thành giá dịch vụ đào tạo (dư luận gọi là học giá).[9]

Suy cho cùng thì dự án không có tội. Đất nước nói chung và giáo dục nói riêng cần nhiều dự án để phát triển. Nhưng không thể chấp nhận việc núp bóng, đội lốt dự án để cá nhân hay nhóm lợi ích trục lợi, làm tiền; xa rời trách nhiệm quản lí chuyên môn; đẩy giáo dục vào vòng luẩn quẩn, bế tắc.

Tháng 9/2018
Nguyễn Duy Xuân

Nguồn tham khảo:
[1]. http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/nguoi-thay/ca-nuoc-con-gan-2-trieu-nguoi-mu-chu-420032.html
[2]. http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-24h/Nhung-quy-luat-bat-thuong-qua-3-lan-thay-sach-giao-khoa-post186972.gd
[3]. http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/tin-tuc-thoi-su/thong-cam-voi-loi-ky-thuat-34000-ty-dong-cua-bo-gd-3041865/
[4]. http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-24h/Tu-34-nghin-ty-ma-gio-con-hon-400-ty-thi-toi-cung-so-post150349.gd
[5]. http://www.nhandan.com.vn/giaoduc/item/30437702-nhung-de-an-du-an-hang-nghin-ty-dong-doi-moi-giao-duc-va-dao-tao-truoc-nguy-co-that-bai.html
[6]. http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/tuyen-sinh/bo-giao-duc-thu-hoi-de-an-doi-moi-thi-thpt-quoc-gia-tieu-ton-749-ti-dong-452435.html
[7]. http://giaoduc.net.vn/gdvn-post189513.gd
[8]. https://nld.com.vn/thoi-su-trong-nuoc/van-diep-khuc-thieu-su-phoi-hop-va-xin-nhan-khuyet-diem-77730.htm
[9]. https://laodong.vn/thoi-su/du-thao-sua-luat-giao-duc-dh-thay-hoc-phi-bang-gia-dich-vu-dao-tao-609978.ldo

Tổng số điểm của bài viết là: 5 trong 1 đánh giá

Xếp hạng: 5 - 1 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

Theo dòng sự kiện

Xem tiếp...

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây